An difríocht idir athruithe ar: "Cogadh Cathartha na Spáinne"

m
Cúpla ceartúchán anseo is ansiúd
m (Bot : Replacing raster images with vectorized equivalents - File:Agosto Septiembre 1936.pngFile:Spanis Civil War 1936.svg)
m (Cúpla ceartúchán anseo is ansiúd)
|íomhá=Capa, Death of a Loyalist Soldier.jpg
|méid_íomhá=280px
|teideal_íomhá="Bás Saighdiúir Dílseora," pictiúr cailiúlcáiliúil de [[Federico Borrell García]] tógtha ag [[Robert Capa]]
|dáta=[[17 Iúil]], [[1936]] – [[1 Aibreán]] [[1939]]
|áit=[[An Spáinn]]
|toradh=Bua leis na Náisiúnaithe. LánscórLánscor Dara PoblachtPhoblacht na Spáinne. Ceannasaíocht Francisco Franco go dtí [[1979]]
|comhraiceoir1= {{bratach|the Second Spanish Republic|Dara Phoblacht na Spáinne}} <br />
* [[Íomhá:Bandera CNT-FAI.png|22px]] [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]]/[[Federación Anarquista Ibérica|FAI]] <br />
|taismigh1=
|taismigh2=
|taismigh3=~500,000<ref>Tá easaontas faoi taismighthionchar an cogaidhchogaidh; go ginirealtaginearálta meastar go maraíodh idir 500,000 agus 1 milliún. Thar na blianta islíodhíslíodh na figiúirí agus is léir ó taighde comhaimsirthecomhaimseartha go bhfuil 500,000 an figiúr is fearr. Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (2001), pp. xviii & 899–901.</ref>
|nótaí=* Ó ''The Spanish Civil War'' (Thomas) l.628<ref>Hugh Thomas, ''The Spanish Civil War'' (1961) ISBN 0-671-75876-4 leathanach 628</ref>
|}}
 
== Foinse an chogaidh ==
Ba bhlianta casta iad cúig bliana an Dara [[Poblacht]]. Tháinig an Phoblacht ar an saol mar chomharba ar riailréim [[Primo de Rivera]], ginearál airm, a bhí i gcumhacht ó [[1923]] go [[1930]]. Tar éis na dtoghchán áitiúil in Aibreán [[1931]], ghlac an eite chlé seilbh ar an rialtas. Níor chuir tacaithe an Rí [[Alfonso XIII]] i gcoinne na bpoblachtánaithe agus bunaíodh an Dara Poblacht. Theith an rí ón Spáinn. Ag an am bhí páirtí láir láidir ann a bhí in ann an chumhacht a chothromú idir an dá thaobh. Ach, de réir a chéile chaill an páirtí láir a chumhacht agus tharla polarú polaitiúil sa tír. Le bunú na Poblachta, thosaigh an eite chlé, a raibh an lámh in uachtar acu tar éis olltoghchán 1931, ar athruithe móra sóisialta a chur i bhfeidhm. Ba é an páirtí sóisialach, an [[PSOE]], an páirtí ba mhó sa pharlaimint. Tugtar an ''Bienio Progresista'' nó an dá bhliain forásacha ar na blianta tosaigh seo. Ach ní raibh sé éasca na hathruithe go léir a chur i gcrích go tapaidh agus d'éirigh an pobal mí-shuaimhneach. D'éirigh scataí ainriaileachaainrialacha amach i gcoinne an rialtais i [[1934]] agus cuireadh faoi chois iad go neamhbháúil. Thit an rialtas as a chéile agus bhí olltoghchán eile ann a chuir an eite dheis i gcumhacht. <!---le críochnú--->
 
== Tosach an chogaidh ==
Ar an [[12 Iúil]] 1936 thóg grúpa míleataithe cléacha ceannaire an fhreasúra, [[José Calvo Sotelo|Calvo Sotelo]], amach as a theach agus lámhaigh siad é, mar dhíoltas ar dhúnmharú leifteanant cléach, [[José Castillo]]. Rinne siad iarracht ceannaire eile na heite deise, [[José María Gil-Robles]], a mharú ach níor éirigh leo é a ghlacadh. Ar an [[17 Iúil]] d'éirigh an t-arm amach i gcoinne an rialtais. Is le linn na laethanta casta seo an a tharla marú [[Federico García Lorca]], an file clúiteach, i n[[Granada]]. Bhí an tír scartha idir an rialtas agus na réabhlóidithe agus tharla slad ar an dá thaobh.
 
Bhí rialtas na poblachta tar éis an ginearál [[Francisco Franco]] a ruaigeadh as an mór-thír mar bhí imní orthu roimhe - bhí sé tar éis stailc mhianadóirí i dtuaisceart na tíre a chur faoi chois go fuilteach i [[1934]]. Bhí sé i gceannas ar arm na hAfraice agus bhí a cheannfort aige i gcathair [[Melilla]], ceantar Spáinneach, i dtuaisceart na [[An Afraic|hAfraice]]. D'éirigh le Franco a chuid trúpaí a chur trasna na farraige ar eitleáin le cabhair ó ''[[Luftwaffe]]'' na [[An Ghearmáin|Gearmáine]], a sheol [[Adolf Hitler|Hitler]] i ndiaidh an éirí amach. Ghlac sé seilbh ar dheisceart na tíre agus thosaigh sé ag druidim i dtreo [[Maidrid|Mhaidrid]]. Bhí léigear ar an gceannfort nó ''Alcázar'' ar siúl i gcathair [[Toledo]], áit a raibh grúpa beag náisiúnaithe ag seasamh an fhóid i gcaisleán i gcoinne fhórsaí an rialtais. Ba shaghas siombail den éirí amach é do na náisiúnaithe an Alcázar agus bheartaigh Franco dul i gcabhair orthu agus glacadh Mhaidrid a chur ar athló. Thóg na reabhlóiditheréabhlóidithe mianadóirí ó [[Asturias]] i dtuaisceart na tíre isteach chun buamaí a chur isteach faoin gcaisleán, an iarracht dheireanach chun na cosantóirí a chloí. Cé gur phléasc na buamaí is gur thit cuid den chaisleán, ní raibh na hionsaitheoirí in ann na fothracha a thógáil. Chuir Franco deireadh leis an léigear ag deireadh Mheán Fómhair. Rinneadh ceannaire aonair de is rinne sé an chuid is mó den bhua seo chun na fórsaí náisiúnacha a spreagadh.
 
[[Íomhá:Spanis Civil War 1936.svg|thumb|right|280px|An staid i Lúnasa/Meán Fomhair 1936]]
* Thit cathair Málaga i mí Eanáir do na náisiúnaithe.
* titim an tuaiscirt, slad [[Gernika|Guernica]] i mí Aibreán.
* Bealtaine - cogadh cathartha na dílseoirí i m[[Barcelona]] idir na hainrialaithe agus an [[POUM]] ar taobh amháin is na cummanaithecumannaithe agus fórsaí an rialtais ar an taobh eile.
 
[[Íomhá:Noviembre 1938.png|thumb|right|280px|An staid i Samhain 1938]]
2,270

edits