Osclóidh seo an príomhroghchlár

Changes

no edit summary
[[Íomhá:FWNietzscheSiebe.jpg|thumb|Friedrich Nietzsche]]
[[Fealsúnacht|Fealsamh]] Gearmánach ab ea '''Friedrich Wilhelm Nietzsche''' (Röcken-Lützen [[15 Deireadh Fómhair]] [[1844]] - Weimar [[25 Lúnasa]] [[1900]]). Rinne sé staidéar ar na teangacha[[Teanga clasaiceacha(cumarsáid)|teanga]]<nowiki/>cha [[Clasaicigh|clasaiceach]]<nowiki/>a agus ar an [[Dia|diagacht]], ach is mar fhealsamh frith-Chríostaí is mó a thabhaigh sé a cháil. Coincheap tábhachtach ina [[Fealsúnacht|fhealsúnacht]] is ea an Sár-Dhuine (''Übermensch''), agus mar sin, is minic a chuirtear ina leith go raibh sé ag réiteach an bhealaigh don [[Naitsíochas]].
 
== Saol ==
Ní raibh Nietzsche ach ceithre bliana fichead d'aois nuair a bhain sé amach ollúnacht le teangacha clasaiceacha in [[Ollscoil Basel]] san [[An Eilvéis|Eilvéis]]. D'éirigh sé as an bpost sin i gceann deich mbliana, agus a shláinte ag teip air. Ina dhiaidh sin, bhí sé ag taisteal ó thír go tír, idir an Eilvéis, [[an Fhrainc]], [[an Iodáil]] agus [[an Ghearmáin]]. Ní raibh ann ach scríbhneoir sách anaithnid ag an am. In aois a cheithre bliana is dhá scór buaileadh é le galar tromchúiseach siciatrachsíciatrach, agus b'éigean dó a raibh fágtha dá shaol a chaitheamh faoi chúram a mháthar agus a dheirféar. Faoin am seo bhí aird ag teacht ar a shaothar.
[[Íomhá:Friedrich Nietzsche - 1864.jpg|clé|mion|Friedrich Nietzsche, 19 bliain d'aois, 1864]]
Agus é óg, bhí Nietzsche go mór faoi thionchar [[Arthur Schopenhauer]], a bhfuil blas mór [[Duairceas (fealsúnacht)|duaircis]] agus éadóchais ar a chuid [[Fealsúnacht|fealsúnachta]]. Ina dhiaidh sin, áfach, theastaigh ó Nietzsche duairceas [[Arthur Schopenhauer|Schopenhauer]] a chloí agus an saol a fhaomhadh.
 
Rinne Nietzsche scagadh géar ar an moráltacht, ar an [[reiligiún]], ar an bhfealsúnacht, ar an [[eolaíocht]] agus ar an [[ealaín]]. Bhí sé míshásta le meon fannlag a aimsire agus b'fhearr leis meon na [[An tSean-Ghréig|Sean-GhréigeGhréig]]<nowiki/>e. D'ionsaigh sé moráltacht agus [[meitifisic]] na [[Críostaíocht]]a agus chuir sé amhras i nóisean na fírinne; dá bhrí sin chuir sé in iúl roimh ré gach a mbeadh le rá ag fealsúnacht an nua-aoiseachais agus an iarnua-aoiseachais. Inniu féin, is ábhar diospóireachtadíospóireachta iad an ''Toil chun Cumhachta'', an ''Sár-Dhuine'' agus an ''Filleadh Síoraí'', coincheapanna a chuir Nietzsche os ár gcomhair den chéad uair.
Agus é óg, bhí Nietzsche go mór faoi thionchar [[Arthur Schopenhauer]], a bhfuil blas mór [[Duairceas (fealsúnacht)|duaircis]] agus éadóchais ar a chuid [[Fealsúnacht|fealsúnachta]]. Ina dhiaidh sin, áfach, theastaigh ó Nietzsche duairceas Schopenhauer a chloí agus an saol a fhaomhadh.
 
Rinne Nietzsche scagadh géar ar an moráltacht, ar an [[reiligiún]], ar an bhfealsúnacht, ar an eolaíocht agus ar an ealaín. Bhí sé míshásta le meon fannlag a aimsire agus b'fhearr leis meon na Sean-Ghréige. D'ionsaigh sé moráltacht agus meitifisic na [[Críostaíocht]]a agus chuir sé amhras i nóisean na fírinne; dá bhrí sin chuir sé in iúl roimh ré gach a mbeadh le rá ag fealsúnacht an nua-aoiseachais agus an iarnua-aoiseachais. Inniu féin, is ábhar diospóireachta iad an ''Toil chun Cumhachta'', an ''Sár-Dhuine'' agus an ''Filleadh Síoraí'', coincheapanna a chuir Nietzsche os ár gcomhair den chéad uair.
 
Tá tionchar Nietzsche le mothú go mór lasmuigh den fhealsúnacht, agus is iomaí ciall a baineadh as a shaothar i rith na mblianta. Dearctar air freisin mar dhuine de scríbhneoirí móra na Gearmáinise, ó bhí stíl shnoite ghreanta aige, beag beann ar an ábhar.
[[Íomhá:Nietzsche Olde 04 (cropped).JPG|clé|mion|288x288px|„Der kranke Nietzsche“le Hans Olde, 1899]]
 
== Tréithe Ginearálta a Shaothair agus a Mhachnaimh ==
Chuir Nietzsche roimhe dul amach ar conas an duine a uaisliú. B’éigean, mar sin, prionsabail na huaisleachta a chinntiú mar fhadhb chultúir. Chuir sé an mian sin in iúl ar shlite difriúla: meitifisc[[meitifisic]] an ealaíontóra, staidéar stairiúil ar na [[Mothúchán|mothúcháin]] agus ar shamhlaithe morálta, agus an eiseadh tragóideach a dhearbhú trí nóisin Thoil na Cumhachta, an tSíor-Fhillte agus an tSár-Dhuine.
[[Íomhá:Nietzsche1882 detail.jpg|mion|336x336px|Nietzsche, 1882 (le Gustav Schultze)]]
Tá iarraidh déanta ar mhachnamh Nietzsche a eagrú de réir tréimhsí, ach is deacair fás an mhachnaimh sin a thuiscint, go hairithe de bharr na feidhme a bhain sé as na natháin agus iad roinnte de réir téamaí.
 
Tá iarraidh déanta ar mhachnamh Nietzsche a eagrú de réir tréimhsí, ach is deacair fás an mhachnaimh sin a thuiscint, go hairithe de bharr na feidhme a bhain sé as na natháin agus iad roinnte de réir téamaí. B’fhearr leis gan trácht a dhéanamh de réir oird agus eagair, mar shíl sé go raibh an machnamh ag fás uaidh féin i gcónaí agus go raibh spontáineacht éigin ag baint leis na natháin úd. Ní raibh fonn air ach oiread freastal ar lucht mearléitheoireachta nach gcuirfeadh de dhua orthu féin athmhachnamh a dhéanamh ar ar léigh siad. Mar sin féin, scríobh sé a [[Leabhar|leabhair]] dheireanacha go slachtmhar chun go dtuigfí gan dua é.
 
== Toil na Cumhachta ==
 
Ba í an aidhm a bhí ag Nietzsche bonn a bhaint ó na fealsúnachtaí a bhí ann cheana agus amhras a chur sna prionsabail a luaimid leis an bFhírinneb[[Fírinne|Fhírinne]], leis an Maith agus leis an Eiseadh Daonna. D'fhiafraigh Nietzsche cén prionsabal ba dhual do dhearcadh áirithe. Cén prionsabal, a dúirt sé, a bhaineann le prionsabal na fírinne féin? Ba mhian leis a fháil amach cén bunús a bhí leis an ceisteanna úd agus arbh fhéidir míniú úr a dhéanamh orthu. Ní ceart a rá, mar sin, gurbh fháidh é agus Toil na Cumhachta mar fháistine aige. Ba dhóigh leis go raibh fealsúnachtaí níos saoire á bhfógairt aige faoi phrionsabail mhorálta agus mheitifisiceacha araon.
 
D'fhiafraigh Nietzsche cén prionsabal ba dhual do dhearcadh áirithe. Cén prionsabal, a dúirt sé, a bhaineann le prionsabal na fírinne féin? Ba mhian leis a fháil amach cén bunús a bhí leis an ceisteanna úd agus arbh fhéidir míniú úr a dhéanamh orthu. Ní ceart a rá, mar sin, gurbh fháidh é agus Toil na Cumhachta mar fháistine aige. Ba dhóigh leis go raibh fealsúnachtaí níos saoire á bhfógairt aige faoi phrionsabail mhorálta agus mheitifisiceacha araon.
[[Íomhá:Nietzsche-mae.jpg|clé|mion|Friedrich Nietzsche agus a mháthair]]
I gcoitinne, déanann an frása ''Toil na Cumhachta'' tagairt do cháilíocht ginearálta a bhaineann le ''teacht ar an saol'': ní féidir le haon réaltacht fanacht laistigh dá teorainn féin.
 
I gcoitinne, déanann an frása ''Toil na Cumhachta'' tagairt do cháilíocht ginearálta a bhaineann le ''teacht ar an saol'': ní féidir le haon réaltacht fanacht laistigh dá teorainn féin. Is ionann toil chun cumhachta a bheith agat agus gan a bheith comhionann leat féin riamh; caithfidh tú dul lastall díot féin. Ach ní féidir gluaiseacht chun cinn mar sin mura samhlaítear an chumhacht mar riachtanas sealbhaithe, mar bhua a fhaightear ar rud atá ag cur i do choinne: téann an Toil úd i neart, mar sin, i mbun an angair, nó tugann sí iarracht ar í féin a chur i bhfeidhm ar dhóigh eile. Mar a deir Nietzsche: Is ionann a bheith ann agus treisiú.
 
Is amhlaidh nach mbíonn fonn ar an toil cumhacht a bhaint amach mar chuspoir ann féin, ach go dteastaíonn uaithi a cumhacht féin a dhearbhú. Seo bunús dearcaidh nua, i dtreo gur féidir na prionsabail idéalacha Phlatónach-Críostaí a chealú agus cur in aghaidh na staire mar a tháinig sí chun cinn faoi anáil [[Platón|Phlatóin]].
 
== Leabhair ==
*[[Íomhá:Nacimiento Tragedia.gif|clé|mion|Tragóid]]Magnus and Higgins, "Nietzsche's works and their themes", in ''The Cambridge Companion to Nietzsche'', Magnus and Higgins (eag.), University of Cambridge Press, 1996, lgh 21–58. ISBN 0-521-36767-0
 
* Seung, T.K., ''Nietzsche's Epic of the Soul: Thus Spoke Zarathustra''. Lanham, MD: Lexington Books, 2005. ISBN 0-7391-1130-2
 
* Friedrich Nietzsche, ''Correspondance'': Giorgio Colli agus Mazzino Montinari a roghnaigh na litreacha, Henri-Alexis Baatsch, Jean Bréjoux agus Maurice de Gandillac a d'aistrigh. Gallimard. Cúig imleabhar; tháinig trí cinn amach.
[[Íomhá:Friedrich Nietzsche Signature.svg|mion|Síniú]]
 
== Naisc Sheachtracha ==
8,829

edits