An difríocht idir athruithe ar: "Aigéan"

1,837 bytes added ,  1 bhliain ó shin
 
[[Íomhá:World11.jpg|deas|350px|thumb|Aigéin an Domhain.]]
Is achar mór [[uisce]] é '''aigéan''', nó an fhairsinge uisce sin a chlúdaíonn timpeall 70% de dhromchla an Domhaindomhain agus a thimpeallaíonn na hilchríocha<ref>Hussey, Matt - Fréamh an Eolais (Coiscéim 2011)</ref>. Tugtar [[Muir]] ar chuid d'aigéan.
 
Má fhéachann muid ar aigéan i bhfad uaim, níl le feiceáil ann ach uisce agus a thuilleadh uisce.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.cogg.ie/wp-content/uploads/eureka-6-28.pdf|teideal=Eureka-6-28|údar=cogg.ie|dáta=9 Meitheamh 2010|dátarochtana=2020}}</ref> Ach tá na haigéin lán de bheatha. Maireann níos mó ná 1 mhilliún speiceas de [[Planda|phlandaí]] agus d’[[Ainmhí|ainmhithe]] sna haigéin. Deir [[Eolaí|eolaithe]] go mb’fhéidir go bhfuil suas le naoi milliún sórt eile nach bhfuil aimsithe acu fós.
 
Tagann 71% [[Ocsaigin|d’ocsaigin]] an domhain ó na haigéin. is sna haigéin atá na [[Sliabh|sléibhte]] is airde ar domhan agus na [[Gleann|gleannta]] is doimhne ar domhan. Is sna haigéin atá cónaí ar an ainmhí is mó riamh – an [[míol mór gorm]].
 
== Bunús ==
[[Íomhá:World ocean map.gif|link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:World%20ocean%20map.gif|clé|mion]]
Cruthaíodh na h[[Aigéan|aigéin]] go luath i stair an Domhain é,[[Domhan|domhain]] de réir dealraimh, chomh luath is a d'fhuaraigh an [[pláinéad]] a dhóthain chun go dtiocfadh an t-uisce leachtach, timpeall 4,000 milliún bliain ó shin.
 
Tháinig an [[salann]] as ceimiceáin sa [[Screamh an Domhain|screamh]] agus ó chisil níos doimhne trí [[Bolcánacht|bholcánacht]].
[[Íomhá:Pangea animation 03.gif|mion|200x200px|Bunús]]
Is é an toradh ar chruthú na n-ilchríoch ná an 5 phríomhaigéan: an t[[An tAigéan Atlantach|Aigéan Atlantach]], an t[[An tAigéan Indiach|Aigéan Indiach]], an t[[An tAigéan Ciúin|Aigéan Ciúin]], an t[[An tAigéan Artach|Aigéan Artach]], agus an tAigéant[[Aigéan TheasAntartach]]AntartachtAigéan Theas.
 
== Tréithe ==
 
Tá [[Sliabh|sléibhte]] is gleannta ar ghrinneall na farraige go díreach mar atá ar talamh. Is oileáin iad cuid de na sléibhte mar éiríonn siad chomh hard sin go bhfuil siad le feiceáil os cionn na farraige.
 
[[Íomhá:An tAigéan Atlantach (Atlantic Ocean) - geograph.org.uk - 1337113.jpg|mion|An tAigéan Atlantach]]
Tugtar dromanna aigéin ar na sliabhraonta is trinsí ar na gleannta.
 
Cúig aigéan atá ann. Seo iad de réir a méid i milliúin ciliméadar cearnach:
 
*[[Íomhá:An tAigéan Atlantach (Atlantic Ocean) - geograph.org.uk - 1337113.jpg|mion|An tAigéan Atlantach]][[an tAigéan Ciúin]] 166,240,000 km²
* [[an tAigéan Atlantach]] 86,560,000 km²
* [[an tAigéan Indiach]] 73,430,000 km²
== Téamh domhanda ==
Tá dlús á chur leis an [[Luas (fisic)|luas]] ina bhfuil [[oighear]] á chailliúint, agus tá [[Eolaí|eolaithe]] áirithe buartha go sroichfear pointe iompaithe taobh istigh den fiche nó den tríocha bliana beaga amach romhainn. Dar le Richard Alley, [[ollamh]] le [[geolaíocht]], dá mbeadh ardú teochta sa réimse 2°C go 7°C ann leáfaí oighearchaidhp na [[An Ghraonlainn|Graonlainne]] ar fad.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-an-toilean-urnua.aspx|teideal=An tOileán Úrnua|language=ga|work=Beo!|dátarochtana=2020-06-08}}</ref> Toirt ollmhór [[uisce]] breise ab ea é sin i dteiscinn an [[An Domhan|domhain]], agus d’ardófaí leibhéal na mara timpeall 7m dá bharr. Bheadh tíortha iomlána éagsúla caillte faoi thoinn.
[[Íomhá:Wild Atlantic Way Sign.svg|link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Wild%20Atlantic%20Way%20Sign.svg|mion|[[Slí an Atlantaigh Fhiáin]]]]
 
== Feach freisin ==
* [[Aigéaneolaíocht]]
 
* [[Aigéaneolaíocht]]
*[[Téamh domhanda]]
*Ceiliúrtar [[Lá Domhanda na nAigéan]] ar an [[8 Meitheamh]] gach bliain. Cuireann an Lá i gcuimhne dúinn cé chomh tábhachtach agus atá na h[[Aigéan|aigéin]] agus na [[Farraige|farraigí]] maidir le [[beatha]] an [[Domhan|domhain]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.marine.ie/Home/site-area/news-events/press-releases/landmarks-across-ireland-go-atlantic-blue-celebrate-our?language=ga|teideal=Beidh séadchomharthaí tíre ar fud na hÉireann ag glacadh páirt sa tionscnamh ‘Go Atlantic Blue’ chun ár nAigéan Atlantach a cheiliúradh {{!}} Marine Institute|údar=Foras na Mara / marine.ie|dáta=2018|work=www.marine.ie|dátarochtana=2020-06-08}}</ref>
*[[Slí an Atlantaigh Fhiáin]]
 
== Tagairtí ==