Chuimsigh an 10ú mílaoise RC na blianta 10,000 RC go 9001 RC (c. 12 ka go c. 11 ka). Is tús é an t-aistriú ón Pailéiliteach go dtí an Neoiliteach trí na tréimhsí eatramhacha Méisiliteacha, a chruthaíonn le chéile an chéad chuid den Sealad Holaicéineach a mheastar go ginearálta a bheith acu tosaithe c. 9700 RC (c. 11.7 ka) agus is é an tréimhse reatha geolaíochta é. Tá sé dodhéanta imeachtaí a tharla timpeall aimsir na mílaoise seo a dhátú go beacht agus meastacháin iad na dátaí uile a luaitear anseo bunaithe ar anailís gheolaíoch agus antraipeolaíoch den chuid is mó.

Sealad HolaicéineachCuir in Eagar

Ba í príomhthréith an Holaicéineach an raidhse Homo sapiens sapiens (an cine daonna) ar fud an domhain. Cuireadh tús leis an aga i ndiaidh oighearshruth Würm, ar a dtugtar an Oighearaois Dheireanach go ginearálta, a thosaigh 109 ka agus a chríochnaigh 14 ka nuair a bhí Homo sapiens sapiens san Aois Pailéiliteach. [1] Tar éis an Idirthréimhse Oighreach Déanach ó 14 ka go 12.9 ka, ar ardaigh teochtaí domhanda go suntasach, thosaigh na Dryas níos óige . Aisiompú sealadach a bhí anseo ar théamh aeráide go dálaí oighreach sa Leathsféar Thuaidh agus tharla sé ag an am céanna le deireadh na Pailéiliteach Uachtaraí. Cuireadh deireadh leis na Dryas Óg c. 9700 RCh, ag marcáil an gearradh ó Pléisticéineach go Holaicéineach.

Sa scála ama geolaíoch, tá trí chéim stratagrafaíochta (ceithre trialach) den Holaicéineach ag tosú c. 9700 RC leis an "Ghraonlainneach" (go c. 6236 RC). Is é an pointe tosaigh don Ghraonlainneach an sampla Rannán Stratotype Teorann Domhanda agus Pointe (GSSP) ó Thionscadal Croí Oighir na Graonlainne Thuaidh, a bhí comhghaolmhar leis na Dryas Óg. Tháinig an "Northgrippeach" (go c. 2250 RC) agus an "Meghalayach" i gcomharbacht ar an nGraonlainn. Dhaingnigh an Coimisiún Idirnáisiúnta um Stratagrafaíocht na trí chéim go hoifigiúil i mí Iúil 2018. Tá sé beartaithe go gcuirfí deireadh leis an Meghalayach c. 1950 agus tháinig céim nua ar a tugadh "Antrapach" go sealadach.

Sa chéad mhílaois Holaicéineach, thosaigh an Aois Neoiliteach (Cloch Nua) a mhair thart ar 6,000 bliain, ag brath ar an áit ina raibh sí. Uaireanta tugtar Méisiliteach ar an idirthréimhse de réir a chéile. Chúlaigh na h-oighearshruth de réir mar a d’éirigh aeráid an domhain níos teo agus a spreag réabhlóid talmhaíochta, [2] ach ar dtús is dócha gurbh é an madra an t-aon ainmhí ceansaithe. Bhí réabhlóid shóisialta ag gabháil leis seo sa mhéid is gur ghnóthaigh daoine ón talmhaíocht an spreagadh chun socrú. Is é an socrú an príomhtheachtaí roimh shibhialtacht, nach féidir a bhaint amach le stíl mhaireachtála fánach. [3]

Creidtear go raibh daonra an domhain, c. 10,000 RC, níos mó nó níos lú cobhsaí. Meastar go raibh timpeall is cúig mhilliún duine ann tráth an Uasmhéid Oighreach Deirineach, ag fás go daichead milliún faoi 5000 RC agus 100 milliún faoi 1600 RC, meánráta fáis de 0.027% in aghaidh na tréimhse ón Neoiliteach go dtí an Chré-umha Meán. Aois. [4] Timpeall 10,000 RC, bhí formhór na ndaoine ina gcónaí i bpobail sealgairí-bailitheoirí scaipthe ar fud na mór-roinne ach amháin Antartaice agus an Nua- Shéalainn. De réir mar a tháinig deireadh leis an Würm/Wisconsin, bhíothas in ann réigiúin an tuaiscirt a shocrú arís.

Tús na talmhaíochtaCuir in Eagar

D’fhorbair talmhaíocht in áiteanna éagsúla ar domhan ag amanna éagsúla. In a lán áiteanna, d’fhoghlaim daoine conas saothrú gan chabhair sheachtrach; in áiteanna eile, mar a rinneadh in iarthar na hEorpa, allmhairíodh na scileanna. [5]

Bhí an cultúr Natufach i réim sa Leiveaint tríd an 10ú mílaois agus bhí sé neamhghnách sa mhéid is gur thacaigh sé le daonra neamhghníomhach nó leath-shuiteach fiú sular tugadh isteach an talmhaíocht. Sampla luath is ea 'Ain Mallaha, a d'fhéadfadh a bheith ar an gcéad sráidbhaile ina raibh daoine go hiomlán neamhghníomhach. [6] Creidtear gur bhunaigh muintir Natufach lonnaíocht luath eile ar shuíomh Ireachó (Tell es-Sultan) áit a bhfuil fianaise ann go dtógfaí idir 9600 RCh agus 8200 RCh. [7] dátaí an Natufach neamhchinntithe agus tá raon leathan acu ó c. 13,050 RC go c. 7550 RCh. [8] [9] [10] Is féidir gur thosaigh saothrú luath figs i ngleann Abhainn Iordáin tamall tar éis lár an 10ú mílaois. [11] Agus b’fhéidir gur thosaigh siad ag buachailleacht gabhar, muc agus eallach. [12]

Thosaigh pobail éagsúla an Chorráin Thorthúil á bhforbairt ag an talmhaíocht, a chuimsigh an Leiveaint, ach ní chleachtfaí go forleathan í ar feadh 2,000 bliain eile agus faoin am sin bhí an cultúr Neoiliteach ag éirí seanbhunaithe i go leor áiteanna sa Chianoirthear. I measc na bplandaí saothraithe is luaithe bhí cineálacha muiléad agus ríse a d’ fhás sa Mheánoirthear, b’fhéidir sa mhílaois seo ach is dóichí tar éis 9000 RCh. [12] Faoi thart ar 9500 RCh, bhí daoine in oirdheisceart an Anatóil ag baint féir agus gráin fhiáine. [12] Fuarthas an fhianaise is luaithe ar bhuachailleacht caorach i dtuaisceart na hIaráice, dar dáta roimh 9000 RCh. [12]

PotaireachtCuir in Eagar

Tá croineolaíocht réamhstairiúil ag brath beagnach go hiomlán ar dhátú rudaí ábhartha arb é potaireacht an ceann is forleithne díobh agus an ceann is mó atá in aghaidh lobhadh. D’fhorbair gach láthair agus glúin a gcuid cruthanna, méideanna agus stíleanna potaireachta féin, lena n-áirítear modhanna agus stíleanna maisiúcháin, ach bhí comhsheasmhacht i measc taiscí srathaithe agus is féidir fiú píosaí a aicmiú de réir ama agus áite. [13] Creidtear go bhfuarthas potaireacht go neamhspleách in áiteanna éagsúla, ag tosú leis an tSín c. 18,000 RCh, agus is dócha gur cruthaíodh é de thaisme ag tinte a lasadh ar ithir cré . [14] [15] [16] [17] Is ag Ounjougou (c.9400 RC) i Lár Mailí príomhfhionnachtana potaireachta dar dáta an 10ú mílaois, ag soláthar fianaise ar aireagán neamhspleách potaireachta san Afraic fho-Shahárach. [18]

Ba é an chéad chóras potaireachta croineolaíoch an creat Minoan Luath, Meán agus Déanach a cheap Sir Arthur Evans go luath sa 20ú haois as a chuid torthaí ag Knossos. Chlúdaigh sé seo an Chré-umhaois in dhá chéim déag ó c. 2800 RC go c. 1050 RCh agus leathnaíodh an prionsabal níos déanaí go mórthír na Gréige (Helladach) agus na hoileáin Aeigéach (Cycladach). [13] BhíKathleen Kenyon an príomh-sheandálaí ag Tell es-Sultan (Ireachó) agus fuair sí amach nach raibh potaireacht ann. [19] Níor cumadh roth an photaire fós agus, i gcás ina ndearnadh potaireacht mar sin, bhí sí fós tógtha le lámh, go minic trí chornaí, agus loisceadh í. [20]

D'aimsigh Kenyon soithí mar bhabhlaí, cupáin agus plátaí ag Ireachó a bhí déanta as cloch. Bhí sí den tuairim go réasúnach go mbeadh daoine eile déanta as snáithíní adhmaid nó glasraí ag lobhadh le fada an lá. [19] Ag baint úsáide as córas Evans mar thagarmharc, roinn Kenyon an Neoiliteach ina chéimeanna ar a dtugtar Neoiliteach A (PPNA) Réamh-Photaireachta, ó c. 10,000 RC go c. 8800 RCh; Neoiliteach B Réamh-Photaireachta (PPNB), ó c. 8800 RC go c. 6500 RCh; agus ansin Pottery Neolithic (PN), a raibh pointí tosaigh éagsúla ann ó c. 6500 RCh go dtí tús na Cré-umhaoise i dtreo dheireadh an 4ú mílaois. Sa 10ú mílaois, bhí an cultúr Natufach ann i gcomhpháirt leis an PPNA a bhí i réim i gceantair Levantine agus Mesopotamian uachtaracha an Chorráin Thorthúil. [20] [19]

Forbairtí cultúrtha eileCuir in Eagar

An AfraicCuir in Eagar

 
Sampla d’ ealaín carraig Shahárach a thaispeánann sioráif ó Anakom, an Nígir.

San Afraic Thuaidh, tá greantaí ealaíne carraig Shahárach sa tréimhse ar a dtugtar an tréimhse Bubalus (Fána Mór Fiáin) dátaithe go dtí idir 10,000 RC agus 7000 RCh. [21] Pictiúir balla a fuarthas san Aetóip agus san Eiritré gníomhaíocht dhaonna; ceaptar go dtéann cuid de na pictiúir is sine siar go dtí timpeall 10,000 RCh. [22] Tá dumhaí tel Abu Madi i Leithinis Sinai dátaithe c. 9660 go c. 9180 RCh. [23]

MheiriceáCuir in Eagar

Scaipeadh cultúr Clovis go forleathan ar fud Mheiriceá Thuaidh. Ba sealgairí-bailitheoirí iad na daoine agus creidtear go raibh ré an chultúir ó c.9050 RCh go c.8800 RCh. [24] Tá fianaise ann go bhfuil úsáid mhéadaitheach á baint as teicneolaíocht uirlisí pointe Clovis le haghaidh fiaigh. [25]

Áit eile i Meiriceá Thuaidh, bhí na peitriglifí ag Loch Winnemucca, in iarthuaisceart Nevada inniu, snoite faoin am seo, b’fhéidir chomh luath le 12.8 ka nó chomh déanach le 10 ka.

EoráiseCuir in Eagar

B’fhéidir go raibh áitiú ar na suíomhanna ag Göbekli Tepe agus Hallan Çemi Tepesi, in oirdheisceart An Anatóil, agus ag Tell Qaramel in iarthuaisceart na Siria, le linn na mílaoise seo. [26] [27] [28] Sa Bhreatain Mhór, nach raibh ina oileán an uair sin, creidtear go raibh pobail Maglemosian ina gcónaí ar shuíomh Star Carr i Yorkshire Thuaidh ar feadh thart ar 800 bliain ó c. 9335 RC go c. 8525 RC. [29]

Athruithe chomhshaoilCuir in Eagar

Sa leathsféar theas, bhí Caolas Bass déanta de réir a chéile ag ardú leibhéal na farraige, ag scaradh na Tasmáine ó mhórthír na hAstráile. Creidtear go raibh an próiseas seo críochnaithe faoi thús an 10ú mílaoise. Bhí gnáth-daonra ag an Caolas Bass ag daoine dúchasacha a gceaptar gur tháinig siad timpeall 40,000 bliain ó shin. [30]

Bhí oighearshruth Wisconsin tar éis cuid mhór de Mheiriceá Thuaidh a fhilleadh agus, de réir mar a chuaigh sé siar, chruthaigh a leá-uisce loch mór proglacial ar a dtugtar Loch Agassiz anois. [31] Tamall tar éis 10,000 RC, chruthaigh na h-oighearshruth cúlú foirmiú carraige ar Shliabh Cannon i New Hampshire an lae inniu ar a tugadh Sean-Duine an tSléibhe go dtí gur thit sé i 2003. [32]

Modh croineolaíochCuir in Eagar

Léiríonn an Córas/Tréimhse Ceathartha leanúnach an 2.58 milliún bliain deireanach ó dheireadh an Neogene agus tá sé roinnte go hoifigiúil sa tSraith/Aga Pleistocene agus Holocene. Sannadh aois 11,700 bliain féilire don Holocene roimh 2000 CE rud a chiallaíonn gur thosaigh sé c. 9700 RC sa 10ú mílaois. Roimh an scála ama geolaíoch tá an fo-Aga Déanach Pleistocene, ar a dtugtar Céim/Aois Tarantian freisin, atá ag fanacht le daingniú foirmiúil ag Aontas Idirnáisiúnta na nEolaíochtaí Geolaíochta (IUGS) agus a théann trasna an ama ó c. 126,000 RC go c. 9700 RC. Roimh an Pleistocene Déanach tá an fo-Aga Meán Pleistocene, nó Céim / Aois Chibanian, atá ag fanacht lena dhaingniú agus a théann thar an am ó c. 773,000 RC go c. 126,000 RCh. An Luath-Phleistéineéin ó c. 2,580,000 RC go dtí c. Tá 773,000 fo-roinnte ina dhá Chéim / Aois atá sainithe go hoifigiúil: an Gelasian (go dtí c. 1,800,000 RC) agus an Calabrian . [33]

NótaíCuir in Eagar

  1. Bronowski, 1973, ll. 59–60.
  2. Bronowski, 1973, lch. 60.
  3. Bronowski, 1973.
  4. Biraben, Jean-Noël (1979). "Essai sur l'évolution du nombre des hommes". Population 34 (1): 13–25. doi:10.2307/1531855. 
  5. Roberts, 1993, lch. 22.
  6. Mithen, 2003.
  7. Freedman, Myers y Beck, 2000.
  8. Edwards, 2012.
  9. García-Puchol y Salazar-García, 2017.
  10. Grosman (2008-12-01). "A 12,000-year-old Shaman Burial from the Southern Levant (Israel)". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 105 (46): 17665–9. doi:10.1073/pnas.0806030105. PMID 18981412. Bibcode2008PNAS..10517665G. 
  11. Kislev et al. (2006a, b), Lev-Yadun et al. (2006)
  12. 12.0 12.1 12.2 12.3 Roberts, 1993.
  13. 13.0 13.1 Bury y Meiggs, 1975, lch. 6.
  14. Chazan, 2017, lch. 197.
  15. Richard, 2004, lch. 244.
  16. Kuijt (June 2009). "Evidence for food storage and predomestication granaries 11,000 years ago in the Jordan Valley". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 106 (27): 10,966–10,970. doi:10.1073/pnas.0812764106. ISSN 0027-8424. PMID 19549877. PMC:2700141. Bibcode2009PNAS..10610966K. Retrieved on 18 October 2020. 
  17. Ozkaya (June 2009). "Körtik Tepe, a new Pre-Pottery Neolithic A site in south-eastern Anatolia". Antiquity 83 (320). Retrieved on 18 October 2020. 
  18. http://www.swissinfo.ch/eng/Home/Archive/Swiss_archaeologist_digs_up_West_Africas_past.html
  19. 19.0 19.1 19.2 Mithen, 2003, lch. 60.
  20. 20.0 20.1 Bellwood, 2004, lch. 384.
  21. Visonà, 2008, ll. 22–24.
  22. Pankhurst, 1998.
  23. Kuijt, 2000.
  24. Tá ort na shonrú' 'teideal = agus' 'url = nuair a úsáideann {{ lua idirlín}}."".
  25. Teeple, 2002.
  26. Dietrich, Oliver (2016). "Establishing a Radiocarbon Sequence for Göbekli Tepe. State of Research and New Data". NEO-LITHICS 1/13 the Newsletter of Southwest Asian Neolithic Research. 
  27. Mazurowski y Kanjou, 2012.
  28. Tá ort na shonrú' 'teideal = agus' 'url = nuair a úsáideann {{ lua idirlín}}."".
  29. Milner, Conneller y Taylor, 2018.
  30. https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/separation-of-tasmania
  31. Ojakangas y Matsch, 1982.
  32. http://www.oldmanofthemountainlegacyfund.org/about/geology.aspx%7Cwork=www.oldmanofthemountainlegacyfund.org
  33. Gibbard (2015). "The Quaternary System/Period and its major sub-divisions". Russian Geology and Geophysics 56 (4): 686–688. doi:10.1016/j.rgg.2015.03.015. Bibcode2015RuGG...56..686G. 

LeabharliostaCuir in Eagar

  • Bellwood, Peter (30 November 2004). First Farmers: The Origins of Agricultural Societies. Wiley-Blackwell. p. 384. ISBN 978-0-631-20566-1.
  • Bronowski, Jacob (1973). The Ascent of Man. London: BBC. ISBN 978-1-849-90115-4.
  • Bury, J. B.; Meiggs, Russell (1975) [first published 1900]. A History of Greece (Fourth ed.). London: Macmillan Press. ISBN 0-333-15492-4.
  • Chazan, Michael (2017). World Prehistory and Archaeology: Pathways Through Time. Routledge. p. 197. ISBN 9781351802895.
  • Edwards, Phillip C. (2012). Wadi Hammeh 27, an Early Natufian Settlement at Pella in Jordan. BRILL. ISBN 978-9004236097.
  • Freedman, D. N.; Myers, Allen C.; Beck, Astrid B. (2000). Eerdmans Dictionary of the Bible. William B. Eerdmans Publishing. ISBN 978-0-8028-2400-4.
  • García-Puchol, Oreto; Salazar-García, Domingo C. (2017). Times of Neolithic Transition along the Western Mediterranean. Springer. ISBN 9783319529394.
  • Kislev (2006). "Early Domesticated Fig in the Jordan Valley". Science 312 (5778): 1372–1374. doi:10.1126/science.1125910. PMID 16741119. Bibcode2006Sci...312.1372K. 
  • Kislev (2006). "Response to Comment on "Early Domesticated Fig in the Jordan Valley"". Science 314 (5806): 1683b. doi:10.1126/science.1133748. Bibcode2006Sci...314.1683K. 
  • Kuijt, Ian (2000). Life in Neolithic farming communities: social organization, identity, and differentiation. Springer. ISBN 978-0-306-46122-4.
  • Lev-Yadun (2006). "Comment on "Early Domesticated Fig in the Jordan Valley"". Science 314 (5806): 1683a. doi:10.1126/science.1132636. PMID 17170278. Bibcode2006Sci...314.1683L. 
  • Mazurowski, Ryszard F.; Kanjou, Youssef, eds. (2012). Tell Qaramel 1999–2007. Protoneolithic and early Pre-Pottery Neolithic settlement in Northern Syria. PCMA Excavation Series 2. Warsaw, Poland: Polish Centre of Mediterranean Archaeology, University of Warsaw. ISBN 978-83-903796-3-0.
  • Milner, Nicky; Conneller, Chantal; Taylor, Barry, eds. (2018). Star Carr, Volume 1: A Persistent Place in a Changing World. York: White Rose University Press. ISBN 978-1-912482-04-7.
  • Mithen, Steven (2003). After The Ice. London: Weidenfeld & Nicolson. ISBN 0-75381-392-0.
  • Ojakangas, R. W.; Matsch, C. L. (1982). Minnesota's Geology. Minnesota: University of Minnesota Press. ISBN 978-0816609536.
  • Pankhurst, Richard (1998). The Ethiopians. Oxford: Blackwell Publishers Ltd. ISBN 978-0-631-18468-3.
  • Richard, Suzanne (2004). Near Eastern archaeology. Eisenbrauns. ISBN 978-1-57506-083-5.
  • Roberts, J. M. (1993). Shorter Illustrated History of the World. Abingdon: Helicon Publishing Ltd. ISBN 0-1951-1504-X.
  • Teeple, John B. (2002). Timelines of World History. London: Dorling Kindersley Ltd. ISBN 0-75133-742-0.
  • Visonà, Monica Blackmun (2008). A History of Art in Africa – Second Edition. New Jersey: Pearson Education. ISBN 978-0-13-612872-4.