Ceallach mac Raghallaigh

rí Éireannach
(Athsheolta ó Cellach mac Rogallaig)

Rí na gConnacht de chlann Uí Bhriúin, Síol Cheallaigh, ba ea Ceallach mac Raghallaigh (Sean-Ghaeilge Cellach mac Rogallaig, nó Cellach Locha Cime (Áth Cinn)) (bás 705). He was the son of Rogallach mac Uatach (bás 649), iar-rí, ba ea a athair.[1][2] Tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar a nia, Muireadhach Muilleathan mac Fearghasa (na 702). Bhí sé i réim ón mbliain 702 go dtí 705.

Ceallach mac Raghallaigh
Saol
Bás 705
Muintir
Athair Rogallach mac Uatach
Páistí
Gairm

Tá oird éagsúla le feiceáil i ríliostaí na tréimhse seo. Feictear é sna ríliostaí idir Dúnchadh Mhuirisce mac Tiobraide (bás 683) agus Feargal Aidhne mac Ardaile (bás 696).[3] Sa mhullach air sin, feictear é ina rí Chonnacht mar ráthóir Cháin Adhamhnáin ag Sionad Bhiorra sa bhliain 697.[4] Tugtar an teideal rí Chonnacht dó ina thásc sa bhliain 705 i nAnnála Tiarnaigh agus Annála Uladh.

I mí Iúil 703, tháinig an tArdrí, Loingseach mac Aonghasa of the Cineál Chonaill i gceannas slua mór sa Chonnachta isteach chun cáin a éileamh, ach cloíodh agus maraíodh eisean agus roinnt dá mhic agus ríthe eile Uí Néill an Tuaiscirt i gCath Corann (Sligeach).[5][6] Caomhnaítear scéal an chatha i nAnnála Easpacha na hÉireann. Deirtear ann go ndearna baird an Ardrí aoradh faoi Cheallach agus é sean creathach. However Cellach:[7]

Ra ling fén, .i. Ceallach, asa charbad amach go tric & go fada ón charpad, & ad-cúaladh brisgleach chnámha an t-seanorach og léim as an charbad. Agus ro ráidh íar sin o ghuth mór, og leim dochum an chatha comhaithigh: ‘A Chonnachta’, ar se,‘ didnidh[8] & coimhedoigh fein bur sáoire, úair ní sáire & ní beodha an cineadh fail in bur n-aighidh iondáthísi, & ni mó do rónsad[9] do mhaith gusaniu’. Agus amlaidh ra bhaoí 'ga rádh sin, & a ghuth for crioth & a shuile for lasadh.
Léim féin, .i. Ceallach, as a charbad amach go tric (tapa) agus go fada ón gcarbad, agus chualathas cnámha briosca an tseanóra ag léimt as a charbad. Théis sin dúirt sé ó ghuth mór, ag léimt chun an chatha in aice láithreach: ‘A Chonnachta', ar sé, 'cosnaígí agus choimeádaigí féin bhur saoire, óir ní sáir (uaisle) agus ní beodha (beoga, cróga) an cine i bhur n-aghaidh, agus ní mó a rinneadar do mhaith go dtí inniu.’ Agus is amhlaidh a bhí sé ag rá, agus a ghuth ag crioth agus a shúile ag lasadh.

Ghlac fir na gConnacht an dúshlán agus bhuaigh an cath.

B'fhéidir é gurbh í an chúis le hionsaí Loingsigh ná go raibh Cineál Eoghain tagtha aniar aduaidh ar Chineál Chonaill sa tuaisceart, agus dá bharr ní raibh aon dul as acu ach dul ó dheas sa Chonnachta isteach ag lorg concais nua. D'fhéadfadh é fosta a bheith de bharr brú Uí Bhriúin ar Chineál Chairbre i dtreo Bhréifne, rud a gcuirfeadh cosc ar Chineál Chonaill ar a slí go lár na tíre.[10] I dteannta sin, bhí fonn ar Loingsech a údarás mar ardrí a dhearbhú.[11]

Tuairiscítear ina thásc sa bhliain 705 gur éirigh sé ina chléir (post clericatum).[12][13] . Tugadh an t-ainm Síol Cheallaigh (Síl Cellaig) ar a mhuintir. Bhídís in iomaíocht le Síol Muireadhaigh agus Síol Chathail le haghaidh ríogacht na gConnacht le linn na 8ú haoise. Ruaigeadh iad as a cheantar dúchais níos deireanaí ag Uí Bhriúin Seola.[14]

I measc a chlainne, bhí children Domhnall (bás 728) agus Forggus (bás 756), Ríthe Chonnacht beirt.

FoinsíCuir in Eagar

  • Corpus of Electronic Texts
  • Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, ISBN 978-1-85182-196-9
  • Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0-521-36395-0
  • Gearóid Mac Niocaill (1972), Ireland before the Vikings, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

Naisc sheachtrachaCuir in Eagar

TagairtíCuir in Eagar

  1. Byrne, Tábla 20
  2. Mac Niocaill, lch. 157
  3. Tugtar réimeas ceithre bliana dó i Sioncronachtaí Laud agus 7 mbliana sa Leabhar Laighneach
  4. Charles-Edwards, lch. 584
  5. Annála Uladh, AU 703.2
  6. Annála Tiarnaigh, AT 703.2
  7. Annála Easpacha na hÉireann, AE 158
  8. 2 dítnid, cf. dídean srl., ar eDIL
  9. rónsad, rinneadar, Historical Irish Corpus, ARÉ
  10. Mac Niocaill, lch. 118
  11. Byrne, lch. 247
  12. AU 705.3
  13. AT 705.7
  14. Byrne, lch. 248