Ciannachta

dream Gaelach i nÉirinn na meánaoise

Dream Gaelach in Éirinn na meánaoise ba ea na Ciannachta. Mhaígh siad gur de shliocht Taidhg mhic Céin iad. Feictear iad ar dtús i bhfoinsí stairiúla den 6ú haois. Bhí a gcuid críoch le fáil anseo is ansiúd ar an oileán, san áireamh Magh Breá agus Oirialla. Slogadh dreamanna Chiannacht de réir a chéile i ríochtaí eile isteach.

SanasaíochtCuir in Eagar

Tugann David Sproule le fios nach raibh ach trí dhream ann i luathstair na hÉireann a raibh an iarmhír -acht ina n-ainmneacha acu, mar atá na Connachta, na hEoghanachta agus na Ciannachta féin.[1] Deir sé:

ar dtús, ní raibh ann ach dream cumhachtach amháin agus an iarmhír "-acht" ina ainm aige [mar atá na Connachta] ... cruthaíoch na hainmneacha eile aithris... Is dócha é nach raibh brí 'muintir Choinn' le "Connacht". B'fhéidir gur chiallaigh an t-ainm 'ceannaireacht', ón bhfocal "conn"[2], agus go ndearnadh ciall eile de níos déanaí...

Glacann Paul Byrne leis an hipitéis seo,[3] agus molann sé:

"...ainm an naomhphátrúin, Cianán bunaitheoir Dhamhléige, is ea foinse ainm na gCiannacht Breá. ... Más fíor, d'fhéadfadh gur cruthaíodh an t-ainm 'Ciannachta' le "(naomh) Cian" agus an iarmhír "-acht." D'fhéadfadh a rá mar sin gur shocraigh aon treibh uaillmhianach, sách-neamhthábhachtach amháin (nó comhaontas treibheanna), lonnaithe gar de chill Dhámhléige, aitheantas nua a chothú, bunaithe ar an naomh áitiúil.

StairCuir in Eagar

Mhaígh na Ciannachta gur shíolraigh siad ó Thadhg mac Céin, a dúradh gur gharmhac Ailealla Ólom na Mumhan é. Meastar gurbh é Tadhg sinsear na Luigni agus na Gailenga, treibheanna lonnaithe i lár agus iarthar na tíre".[4] Insítear scéal ghabháil chríocha Bhreá ag Tadhg sa seanscéal Cath Crinna den 9ú haois b'fhéidir.[5][6][7]

Is féidir cuid d'eachtraí na gCiannacht stairiúil a rianaigh sna hannála Éireann.[8][9] Feictear iad faoin mbliain 535 nuair a cloíodh iad i mbun chogaidh ag an Luachair Mór (idir na hainmneacha An Ainí agus An Bhóinn) gar de Dhamhliag ag Túathal Máelgarb.[10]

Bhí na Ciannachta fós neamhspleách sa 9ú haois. Buaileadh go dona iad i gCath Imblech Pich (Imleach Bheagáin gar de Cheanannas) sa bhliain 688 ag Niall mac Cearnaigh, rí na mBreá.[11] I ndiaidh na cliste seo, chaill siad a neamhspleáchas raibh ó dheas den Bhóinn in oirdheisceart Bhreá, agus luaitear iad mar Ard Ciannachta as sin amach.

Sa bhliain 742, thosaigh Conaing mac Amhalaí, rí Thuaisceart Bhreá den tSíol Aodha Sláine, an teideal rí Ciannacht a úsáid, an chéad as seachtar a rinne amhlaidh.[12] In am trátha, chloígh Uí Chonaing an cheantar agus thóg isteach i mBreá é, ag coinneáil dóibh féin an teideal úd.

Deir Byrne:[13]

I ndiaidh bhás Ceallaigh (786), ní raibh na Cianachta dúchais choíche ina ríthe dá gcríocha féin, agus thug siad aghaidh go polaitiúil ar a gceantar, Fir Arda Ciannachta ... Tar éis mheath polaitiúil na gCiannacht Breá ó lár na 8ú haoise ar aghaidh, d'fhéadfadh a bharr gur thug siad aird ar an réimse eaglasta, áit a ceapadh duine dá muintir Conmael ua Loichene, ina ab i [Mainistir Bhuithe] sa bhliain 733. Tháinig ball eile de mhuintir Chiannacht Bhreá, Ioseph ua Cernae, ina ab ann sa bhliain 790 ... Ainmnítear Flann Mainistrech ... a fuair bás sa bhliain 1056, i nginealach Chiannacht Bhreá, ó dteannta lena mac, Echthigern ... a fuair bás sa bhliain 1067.

CríochaCuir in Eagar

I measc ghéaga na gCiannacht, tá:

Naomh CianánCuir in Eagar

Meastar gur mórphearsa é Cianán i saol luathCríostaíochta na hÉireann. Deirtear go raibh a chill i nDámhliag ar an gcéad chill tógtha le cloch in nÉirinn. Insítear i nAnnála Uladh go bhfuair sé bás don bhliain 489,[15] ceithre bhliana roimh Naomh Pádraig. Níl aon beathaisnéis ar mharthain, ach caomhnaítear roinnt anecdotes, go háirithe sa commentary, Féilire Aonghasa.[16]

Ríthe na gCiannachtCuir in Eagar

Ainm Teideal Réimse Nótaí
Cronán mac Tiarnaigh Rí na gCiannachta 571 Mharaigh na comh-Ard-Ríthe, Baetan mac Muirchertaich agus Eochaid mac Domnaill mac Muirchertaich den Chineál Eoghain. Déanann n hAnnála Uladh tagairt mícheart air mar den Ghleann Geimhin, cé gur den Ciannachta Breá é i ndáirire.
Gerthide 594 Mac Chronáin is dócha. Defeated at the battle of Eudunn Mor in Ciannacht Breg.
Cenn Faelad mac Gerthide king of Ard Ciannacht 662 son of the above. Apparently killed at the battle of Oghamain in 662
Ultan mac Eraine king of the Ciannachta 662 killed at Oghamain
Mael Fuataich mac Eraine 662 brother of above
Doir mac Mael Duib king of the Ciannachta fl. 674
Dub da Inber king of Arda Ciannachta 688 U688
Dub da Chrich king of Ard Ciannachta bás 722
Ailill mac Cenn Faelad bás 702 Had sons Eodus and Oengus, both kings.
Oengus mac Ailillo king of Ard Ciannachta in 737
Ailill mac Duib da Chrich apparently king of Ard Ciannachta bás 749 a descendant of Cenn Faelad
Cellach mac Cormac mac Ailillo king of Ard Ciannachta bás 786
Muiredach king of Ard Ciannachta bás 855 His son, Tigernach mac Muiredach, is described as episcopus, princepas Droma Inasclainn on his death in 879.

Ríthe eileCuir in Eagar

  • 974. Tadhg Ua Ruadhrach, tiarna na gCiannachta. Maraithe i nUlaid.

FoinsíCuir in Eagar

Naisc sheachtrachaCuir in Eagar

TagairtíCuir in Eagar

  1. Sproule, Origins of the Éoganchta, ll. 31–32
  2. conn (b) (ní (a), is léir!), taoiseach, ar eDIL
  3. Byrne, Ciannachta Breg, ll. 122–123.
  4. Byrne, Ciannachta Breg, lch. 121.
  5. O'Grady (eag.), Silva Gadelica 1, ll. 319–326
  6. O'Grady (aistr.), Silva Gadelica 2, ll. 359–368
  7. Byrne, Ciannachta Breg, lch. 122
  8. Byrne, Ciannachta Breg, ll. 124–126
  9. Byrnes, Ard Ciannachta, ll. 128–131.
  10. U535.2 Bellum Lochara .i. More eiter da Inber ria Tuathal Maelgarbh mc. Cormaic Chaeich mc. Cairbre mc. Neill Naoighiallaigh for Ciannacht.
  11. U688.4, Bellum Imlecho Pich ubi ceciderunt Dub Da Inber, rex Ardda Cianacta, & h-Uarcride nepos Osseni & Congalach m. Conaing fugitiuus euasit. Niall m. Cernaigh uictor erat.
  12. U742.7 Strangulatio Conaing m. Amalgaidh regis Ciannachte.
  13. Byrne, Ciannachta Breg, lch. 126. Le haghaidh tuilleadh eolais faoi na Ciannachta agus Mainistir Bhuithe, féach Dobbs, Pedigree and Family.
  14. Byrnes, Ard Ciannachta, ll. 130–131.
  15. U489.1, Quies sancti Ciannaini cui sanctus Patricius Euangelium largitus est.
  16. Stokes (eag. agus aistr.), Félire Óengusso, ll. 244–247.


Teimpléad:Eóganachta