An Ghearmáin

tír i lár na hEorpa
(Athsheolta ó Gearmáin)

Is tír mhór i lár na hEorpa í an Ghearmáinan Almáin[1] (Gearmáinis: Deutschland), nó Poblacht Chónaidhme na Gearmáine (Gearmáinis: Bundesrepublik Deutschland) go hoifigiúil, agus thart ar 82 milliún duine ina gcónaí inti. Is ball den Aontas Eorpach í. Tá teorainn aici leis an Ísiltír, leis an mBeilg, le Lucsamburg, leis an bhFrainc, leis an Ostair, leis an bPoblacht Seiceach, leis an bPolainn, leis an Danmhairg agus leis an Eilvéis. Is í Beirlín an phríomhchathair, agus 3.4 milliún duine ina gcónaí ann.

Infotaula de geografia políticaAn Ghearmáin
Bundesrepublik Deutschland (de)
Deutschland (de) Cuir in eagar ar Wikidata
Bratach na Gearmáine Armas na Gearmáine
Bratach na Gearmáine Cuir in eagar ar Wikidata Armas na Gearmáine Cuir in eagar ar Wikidata
Aerial view of Berlin (32881394137).jpg
Cuir in eagar ar Wikidata

Aintiún Das Lied der Deutschen Cuir in eagar ar Wikidata

Mana «Einigkeit und Recht und Freiheit» Cuir in eagar ar Wikidata
Ainmnithe in ómós Germania Cuir in eagar ar Wikidata
Suíomh
Germany (orthographic projection).svg
 51°N 10°E / 51°N 10°E / 51; 10

Príomhchathair Beirlín Cuir in eagar ar Wikidata
Daonra
Iomlán 83,149,300 (2019) Cuir in eagar ar Wikidata
Teanga, nó leagan teanga An Ghearmáinis Cuir in eagar ar Wikidata
Tíreolaíocht
Cuid de Iarthar na hEorpa, an Eoraip Láir, An tAontas Eorpach agus European Economic Area (en) Aistrigh Cuir in eagar ar Wikidata
Achar dromchla 357,587.77 km² Cuir in eagar ar Wikidata
• Uisce 2.3 % Cuir in eagar ar Wikidata
Suite i nó in aice le limistéar uisce Muir Bhailt agus An Mhuir Thuaidh Cuir in eagar ar Wikidata
Pointe is airde Zugspitze (2,962.06 m) Cuir in eagar ar Wikidata
Pointe is ísle Neuendorf-Sachsenbande (en) Aistrigh (−4 m) Cuir in eagar ar Wikidata
Ar theorainn le
Sonraí stairiúla
Leanann sé/sí An Ghearmáin Thiar, An Ghearmáin Thoir, An Reich Gearmánach, Trizone (en) Aistrigh agus An Reich Gearmánach Cuir in eagar ar Wikidata
Cruthú 1918:  (Poblacht Weimar)
1933:  (Gearmáin na Naitsithe)
Bealtaine 23, 1949:  (An Ghearmáin Thiar)
Deireadh Fómhair 3, 1990Iomlán (German reunification (en) Aistrigh)
Eachtra barrthábhachtach
Saoire phoiblí
Éarlamh Naomh Mícheál Cuir in eagar ar Wikidata
Eagraíocht pholaitiúil
Córas rialtais federal parliamentary republic (en) Aistrigh Cuir in eagar ar Wikidata
Comhlacht feidhmiúcháin federal level of Germany (en) Aistrigh Cuir in eagar ar Wikidata
Comhlacht reachtach Bundesrat (en) Aistrigh Cuir in eagar ar Wikidata
• uachtarán na Gearmáine Cuir in eagar ar Wikidata Frank-Walter Steinmeier (Márta 19, 2017) Cuir in eagar ar Wikidata
• Seansailéir Feidearálach na Gearmáine Cuir in eagar ar Wikidata Olaf Scholz (Nollaig 8, 2021) Cuir in eagar ar Wikidata
Údarás breithiúnach is airde Federal Constitutional Court (en) Aistrigh Cuir in eagar ar Wikidata
Eacnamaíocht
Airgeadra Euro Cuir in eagar ar Wikidata
Aitheantóir tuairisciúil
Lonnaithe i gcrios ama
Fearann Idirlín barrleibhéil .de Cuir in eagar ar Wikidata
Glaochód +49 Cuir in eagar ar Wikidata
Uimhir theileafóin éigeandála 112 agus 110 Cuir in eagar ar Wikidata
Fuaimniú , , , agus Cuir in eagar ar Wikidata
Eile

Suíomh gréasáin verwaltung.bund.de Cuir in eagar ar Wikidata

StairCuir in Eagar

Féach freisin: Stair na Gearmáine
 
Na limistéir a bhí faoi chois ag na cumhachtaí forghabhála i ndiaidh ghéilleadh na Gearmáine sa bhliain 1945

Tar éis ré na Naitsithe agus an Dara Cogadh Domhanda, roinneadh an tír ina ceithre limistéar, agus fuair gach cumhacht forghabhála a limistéar féin le rialú. Chuaigh na trí limistéar iartharacha, an ceann Francach, an ceann Meiriceánach, agus ceann na Breataine, le chéile ina "Trizone", nó limistéar aontaithe, agus i 1949, d'iompaigh an "Trizone" ina poblacht neamhspleách, Poblacht Chónaidhme na Gearmáine nó an "Iar-Ghearmáin". An chuid den tír a bhí faoi smacht na Sóivéadach, bhain sí amach cineál neamhspleáchas freisin mar stát satailíteach ar cuireadh an Cumannachas i réim ann, is é sin, Poblacht Dhaonlathach na Gearmáine. Fágadh an chuid iartharach de Bheirlín timpeallaithe ag críocha na "Poblachta Daonlathaí" nó na "hOir-Gearmáine", agus bhí caidreamh an dá Ghearmáin ina ábhar mór conspóide agus teannais idirnáisiúnta go dtí gur thit an tóin as an gcóras Cumannach i ndeireadh na n-ochtóidí. Daingníodh teorainn thiar na hOir-Ghearmáine leis na daoine a choinneáil istigh, agus sa bhliain 1961, tógadh balla idir an dá leath de Bheirlín leis an mbealach éalaithe deireanach a dhúnadh. Bhí rialtas na hOir-Ghearmáine ag obair sa leath thoir den chathair, ach ba í Bonn, cathair réasúnta beag cois na Réine in iarthar na Gearmáine, a bhí ina príomhchathair ag an bPoblacht Chónaidhme go dtí an t-athaontú sa bhliain 1990. Nuair a athaontaíodh an tír, aistríodh an phríomhchathair ar ais go dtí sean-phríomhchathair na Gearmáine, Beirlín. Nuair a cuireadh an 17 milliún a bhí ina gcónaí san Oir-Ghearmáin, le 63 milliún na Poblachta Cónaidhme, bhí an Ghearmáin ar an tír ba mhó is ba chumhachtaí i Lár na hEorpa arís, rud a chuir scanradh ar chuid mhaith de na comharsana, le taobhshúil ar an taithí a bhí acu ar an nGearmáin i ndiaidh dhá chogadh domhanda.

Bhí an tsean-Phoblacht Chónaidhme ina ballstát den Aontas Eorpach cheana féin, ó chuaigh sí sa Chómhargadh sna seascaidí. Mar sin féin, bhí difríochtaí móra le sárú leis an dá Ghearmáin a chomhdhlúthú. Tháinig méadú mór ar chostais an stáit agus é ag iarraidh forbairt a dhéanamh ar an oirthear. Bhí dífhostaíocht an-ard san oirthear, rud nár tháinig mórán feabhais air idir an dá linn, agus b'éigean do lucht rialtais na Gearmáine laghduithe móra a dhéanamh ar an mbuiséad leasa shóisialta, fiú nuair a bhí na Daonlathaigh Shóisialta (SPD) ag rialú na tíre. Sa bhliain 2005, ghnóthaigh na coimeádaigh - na Daonlathaigh Chríostaí, nó CDU - an t-olltoghchán, agus chuaigh siad i gcomhrialtas leis an SPD agus an CSU.

PolaitíochtCuir in Eagar

 
Is é an foirgneamh Reichstag i mBeirlín láthair pharlaimint na Gearmáine (Bundestag)

Poblacht fheidearálach, pharlaiminteach, agus dhaonlathach is ea an Ghearmáin. Oibríonn córas polaitiúil na Gearmáine faoi chuimsiú chreat atá leagtha amach sa doiciméad bunreachtúil faoin ainm Grundgesetz (Dlí Bunúsach). Go ginearálta, teastaíonn tromlach dhá thrian de bhaill uilig an dá dlísheomra leis an Grundgesetz a leasú. Is iad prionsabail bhunúsacha an Grundgesetz, mar atá léirithe sna hairteagail a ráthaíonn dínit an duine, ná an scaradh cumhachtaí, an struchtúr cónaidhme, agus riail an dlí bailí go suthain.

Tá dhá dhlísheomraí ag an leibhéal feidearálach: an Bundestag, an teach íochtarach, agus an Bundesrat, an teach uachtarach. Is í an Bundestag an seomra is cumhachtaí díobh. Tá sé pháirtí polaitíochta a bhfuil ionadú acu inti i láthair na huaire: na Daonlathaigh Críostacha agus na Daonlathaigh Sóisialta, an dá pháirtí rialtais, atá ar lár-dheis agus lár-chlé an speictrim pholaitiúla faoi seach, chomh maith le Rogha Eile don Ghearmáin (an-deis), na Daonlathaigh Shaora (liobrálach, lár-dheis), An Eite Chlé (an-chlé) agus na Glasaigh (glas, lár-chlé).

GeilleagarCuir in Eagar

 
Spéirlíne Frankfurt, ionad airgeadais is mó na Gearmáine

StaitisticíCuir in Eagar

Is é geilleagar na Gearmáine an ceathrú ceann is mó ar domhan de réir OTI ainmniúla agus an cúigiú ceann de réir OTI PCC, agus is í an earnáil seirbhíse an earnáil eacnamaíochta is mó; í ag cruthú 71% den OTI i gcomparáid le 28% ón earnáil tionsclaíoch agus 1% ón earnáil thalmhaíochta. Is í an Ghearmáin an tríú onnmhairteoir earraí is mó ar domhan,[2] agus baineann sí sochar as a bheith ar ceann de na tíortha is lú éillithí ar domhan - an 10ú tír is fearr as 176 tír a tomhaiseadh, de réir Transparency International sa bhliain 2016.[3] I Mí Eanáir 2020, bhí ráta dífhostaíochta na tíre ag 3.2%, an ceathrú ceann is lú san Aontas Eorpach[4].

De réir Innéacs Forbartha Daonna, Socraithe don Éagothroime, 2019 na Náisiún Aontaithe (en), innéacs a dhéanann iarracht an caighdeán maireachtála a thomas i ngach tír de réir gnéithe eacnamaíochta agus neamheacnamaíochta, is í an 11ú tír is forbartha ar domhan í an Ghearmáin, as 150 tír a tomhaiseadh.[5] Cuireann sé sin í ar an séú tír is forbartha as 27 ballstát an Aontais Eorpaigh, áit amháin i ndiaidh Phoblacht na hÉireann.

I dTuarascáil Sonais Domhanda 2018 na Náisiún Aontaithe, meastar gurb í an Ghearmáin an 15ú tír is sona, as 156 thír.

OnnmhairitheCuir in Eagar

 
Monarchan de chuid Volkswagen in Dresden

I gcomparáid le tíortha móra eile san Aontas Eorpach, tá sciar réasúnta mhór dá hOTI déanta suas d'onnmharaithe: 47% sa bhliain 2017 dar le World Factbook an CIA[6], i gcomparáid le 31% sa Fhrainc[7] agus san Iodáil[8] araon agus 30% sa Ríocht Aontaithe[9]. Ba iad innealra agus feithiclí na cineáil onnmhairithe is mó de réir luach airgid sa bhliain 2017.[10]

Cúiseanna láidreachtaCuir in Eagar

 
Traein ardluais in Köln

Luaitear go minic an córas oideachais agus an bhonneagair mhaith atá ag an nGearmáin mar chúiseanna ar rath eacnamaíochta na tíre. Tá fócas láidir ar oilteachtaí gairme chomh maith le hoilteachtaí acaidiúla sa chóras oideachais, rud a chiallaíonn go bhfuil go leor daoine sa tír ar féidir leo obair a dhéanamh sna tionscadail déantúsaíochta atá ina gcuid thábhachtach de gheilleagar na Gearmáine. Tá an gréasán mótarbhealaigh is faide san Eoraip ag an nGearmáin, cé go bhfuil sé ráite ag roinnt beachtaithe nach bhfuil rialtas na Gearmáine ag déanamh a dhóthain le neart bonneagair na tíre a chothú.[11]

AirgeadraCuir in Eagar

Ba é marg na Gearmáine a bhí in úsáid ó leasú an airgeadra (Die Währungsreform) sa bhliain 1948 go dtí gur tugadh an euro isteach sa bhliain 2002.

SpórtCuir in Eagar

Tá clú agus cáil ar fhoireann sacair na Gearmáine, a bhuaigh Corn an Domhain sna blianta 1954, 1974, 1990 agus 2014 agus Craobh na hEorpa sna blianta 1972, 1980 agus 1996. Tá sraith mhór ag an nGearmáin, an Fußball-Bundesliga.

StáitCuir in Eagar

Tá 16 stát nó Bundesländer (uatha: Bundesland) sa Ghearmáin.

TagairtíCuir in Eagar

  1. Caomhánach, Seán Óg Mac Murchadha (1942). "Croidhe Cainnte Chiarraighe" (as Gaeilge). “túrnach” 
  2. "Cóip cartlainne". Cartlannaíodh an bunleathanach ar 2019-04-27. Dáta rochtana: 2022-09-15.
  3. https://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2016
  4. http://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Unemployment_statistics
  5. Náisiún Aontaithe (2019). "Human Development Report 2019 - Overview" (Béarla). Dáta rochtana: 15-03-2020.
  6. "Europe :: Germany — The World Factbook - Central Intelligence Agency". www.cia.gov. Cartlannaíodh an bunleathanach ar 2016-02-11. Dáta rochtana: 2019-05-10.
  7. "Europe :: France — The World Factbook - Central Intelligence Agency". www.cia.gov. Cartlannaíodh an bunleathanach ar 2018-12-24. Dáta rochtana: 2019-05-10.
  8. "Europe :: United Kingdom — The World Factbook - Central Intelligence Agency". www.cia.gov. Cartlannaíodh an bunleathanach ar 2019-01-07. Dáta rochtana: 2019-05-10.
  9. "Europe :: Italy — The World Factbook - Central Intelligence Agency". www.cia.gov. Cartlannaíodh an bunleathanach ar 2017-07-09. Dáta rochtana: 2019-05-10.
  10. Daniel Workman (2019-02-24). "Germany’s Top 10 Exports" (en-US). World's Top Exports. Dáta rochtana: 2019-05-10.
  11. https://www.economist.com/news/leaders/21728618-and-why-she-must-become-bolder-her-almost-inevitable-fourth-term-why-angela-merkel-deserves