Cúige Mumhan

cúige Éireannach

Is í MumhainCúige Mumhan (Béarla: Munster) an cúige in iardheisceart na hÉireann, agus tá sé chontae inti. Tá Contae Thiobraid Árann roinnte ina dá leath. Corcaigh, Luimneach agus Port Láirge na cathracha móra atá inti.

Infotaula de geografia políticaCúige Mumhan
Brat na Mumhan Coat of arms of Munster.svg
Brat na Mumhan Cuir in eagar ar Wikidata
Baltimore, Co. Cork, Ireland - panoramio (1).jpg
Cuir in eagar ar Wikidata

Suíomh
IrelandMunster.png
 52°15′N 9°00′W / 52.25°N 9°W / 52.25; -9
Stát ceannasachÉire Cuir in eagar ar Wikidata
Daonra
Iomlán 1,246,088 (2011) Cuir in eagar ar Wikidata
Tíreolaíocht
Achar dromchla 24,607.52 km² Cuir in eagar ar Wikidata
Ar theorainn le
Aitheantóir tuairisciúil
Lonnaithe i gcrios ama
Logainm.ie 1165971

StairCuir in Eagar

Príomhalt: Ríocht na Mumhan
 
Carraig Phádraig, Co. Thiobraid Árann, ríchathaoir stairiúil Ríthe na Mumhan

I rith na luathaoiseanna AD, hIverni lonnaithe sa Mhumhain; Clann Dedad a bhí ann, agus Cú Raoi agus Conaire Mór ina measc. Bhí an cheantar faoi cheannas na Dáirine agus Corcu Loígde. Sa 5ú haois, tháinig Naomh Pádraig le roinnt bliana years agus bhunaigh sé eaglaisí agus d'oirnigh sagairt. Le linn na luath-mheánaoise, bhí an chuid is mó den cheantar mar chuid de ríocht na Mumhan, faoi cheannas na hEoghanachta, Cathal mac Finguine agus Feidlimid mac Cremthainn i measc ceannairí mór le rá. I measc ríochtaí agus tiarnais suntasach áitiúil, bhí Iarmumha, Osraí, Uí Liatháin, , Éile, Múscraí, Ciarraí Luachra, Corca Dhuibhne, Corca Bhaiscinn agus Deise Mumhan.

Faoin 9ú haois, bhí na Gall-Ghaeil (Lochlannaigh) lonnaithe in Éirinn, agus cathracha sábháil is Corcaigh, Port Láirge agus Luimneach bunaithe acu. Bunaithe ar na cathracha is, bhí ríocht mhara ag Uí Íomhair, a chur an Mhumha ó am go ham faoi bhagairt. Timpeall an ama seo, scar Osraí leis an Mhumhain. Sa 10ú haois, thit cumhacht na nEoganacht i laige,[1] agus tháinig Dál gCais chun cinn. Bhí Tuamha, taobh thiar den tSionainn ionghafa acu sa Mhumhain isteach. Bhí a cheannairí ina sinsir Uí Bhriain, Brian Bóramha ach go háirithe, Ardrí na hÉireann is mó le rá, b'fhéidir. D'éirigh roinnt dá sliocht fosta ina n-ardríthe.

Faoin mbliain 1118, bhi Mumhan críochdheighilte ina ríochtaí Tuamhan faoi Uí Bhriain, Deasmhumha faoi Mhic Cárthaigh (Eoghanachta) agus Urmhumha mar mhair i bhfad faoi Uí Chinnéide (Dál gCais).[2] Tá na trí ríochtaí déanacha seo léirithe mar corónacha ar bhrat na Mumhan.

Ón 14ú haois ar aghaidh, tháinig na Normannaigh, ina measc clanna FitzGerald, de Clare agus de Buitléir, mar chuid de Thiarnas na hÉireann. Faoi dheireadh, bhain Iarlaí na Deasmhumhan neamhspleáchas amach, ach d'fhan Iarlaí na hUrmhumhan gar de Shasana. Ghlac Uí Bhriain agus Mhic Cárthaigh le polasaí ghéilleadh agus athbhronnadh na dTúdarach sna blianta 1543 agus 1565, ag súil isteach i ríocht na hÉireann. Go gairid i ndiaidh sin, tharla Éirithe Amach Dheasmhumhan, i gceannas FitzGerald.

Le linn lár na 19ú haoise, tharla an Gorta Mór agus a thionchar millteanach, go háirithe san iarthar. Sa bhliain 1841, bhí trí milliún duine ina gcónaí sa chúige, ach thit an líon seo go géar mar thoradh ag ghorta agus eisimirce, suas fiú go dtí na 1980í. Tháinig Cogadh na Saoirse i gcion ar an gcúige san 20ú haois. Le seal gairid, bhí Poblacht na Mumhan ann le linn Chogadh Cathartha na hÉireann.

De shliocht Ghaeil na Mumhan ba ea na ceannairí Éireannacha Dónall Ó Conaill agus Mícheál Ó Coileáin.

ContaethaCuir in Eagar

Contae Cód Achar Daonra (2016) Príomhbhaile Baile is mó
  Chiarraí KY 4,807 km2 147,707 Trá Lí
  An Chláir CE 3,450 km2 118,817 Inis
  Chorcaí C 7,500 km2 542,868 Corcaigh
  Luimnigh L 2,756 km2 194,899 Luimneach
  Phort Láirge W 1,857 km2 116,176 Dún Garbháin Port Láirge
Port Láirge
  Thiobraid Árann T 4,305 km2 159,553 Aonach Urmhumhan Cluain Meala
Cluain Meala

Seancontaetha

Contae Cód Príomhchathair Cathair is mó Seanbhunaithe Lánscoir
Tiobrad Árann Thuaidh TN Aonach Urmhumhan 1898 2014
Tiobrad Árann Theas TS Cluain Meala 1898 2014

TíreolaíochtCuir in Eagar

Bailte is Mó

Baile Contae Daonra (2016)
Corcaigh   Corcaigh 208,669
Luimneach   Luimneach 94,192
Port Láirge   Port Láirge 53,504
Inis   An Clár 25,276
Trá Lí   Ciarraí 23,691
Cluain Meala   Tiobraid Árann 17,140
Carraig Uí Leighin   Corcaigh 15,770
Cill Áirne   Ciarraí 14,504
An Cóbh   Corcaigh 12,800
Mainistir na Corann   Corcaigh 12,496
Mala   Corcaigh 12,459
Trá Mhór   Port Láirge 10,381

TagairtíCuir in Eagar

  1. Downham, Medieval Ireland, 2018, ll. 101-2
  2. "Kings of Ormond". Dáta rochtana: 29ú Feabhra, 2020.