An Iodáil

tír i ndeisceart na hEorpa
(Athsheolta ó Iodáil)

Tír i ndeisceart na hEorpa í an Iodáil (Iodáilis: Italia) nó Poblacht na hIodáile (Iodáilis: Repubblica Italiana) le thart ar 57 milliún duine ina gcónaí inti. Is ballstát den Aontas Eorpach í. Tá cruth buataise ar an leithinis, an chuid is mó den tír, agus is cuid den tír iad freisin an dá oileán is mó sa Mheánmhuir, an tSicil is an tSairdín. Tá teorainneacha aici leis an Ostair, an bhFrainc, an Slóivéin, agus an Eilvéis sa tuaisceart. Tá na h-iamhchríocha San Mairíne agus an Vatacáin istigh san Iodáil. Usáideann siad an euro. Is í an Róimh príomhchathair na hIodáile.

Infotaula de geografia políticaAn Iodáil
Repubblica Italiana (it)
Italia (it) Edit the value on Wikidata
National flag of Italy (en) Emblem of Italy (en)
National flag of Italy (en) Aistrigh Edit the value on Wikidata Emblem of Italy (en) Aistrigh Edit the value on Wikidata
Cathair

Aintiún Il Canto degli Italiani Edit the value on Wikidata

Mana «Made in Italy» Edit the value on Wikidata
Suíomh
EU-Italy.svg Edit the value on Wikidata
 42°30′N 12°30′E / 42.5°N 12.5°E / 42.5; 12.5

Príomhchathair An Róimh Edit the value on Wikidata
Daonra
Iomlán 60,317,000 (2020) Edit the value on Wikidata
Teanga, nó leagan teanga An Iodáilis Edit the value on Wikidata
Tíreolaíocht
Cuid de An Eoraip Edit the value on Wikidata
Achar dromchla 301,338 km² Edit the value on Wikidata
Suite i nó in aice le limistéar uisce Muir Aidriad, Muir Thoirian, Muir Iónach, Muir Liogúrach agus An Mheánmhuir Edit the value on Wikidata
Pointe is airde Mont Blanc (4,808.72 m) Edit the value on Wikidata
Pointe is ísle Contane (en) Aistrigh (-3.44 m) Edit the value on Wikidata
Ar theorainn le
Sonraí stairiúla
Leanann sé/sí Ríocht na hIodáile agus Q9092331 Aistrigh Edit the value on Wikidata
Cruthú Meitheamh 18, 1946
Saoire phoiblí
Éarlamh San Proinsias Assisi agus Naomh Caitríona Siena Edit the value on Wikidata
Eagraíocht pholaitiúil
Córas rialtais parliamentary republic (en) Aistrigh Edit the value on Wikidata
Comhlacht feidhmiúcháin Government of Italy (en) Aistrigh Edit the value on Wikidata
Comhlacht reachtach Italian Parliament (en) Aistrigh Edit the value on Wikidata
• President of Italy (en) Aistrigh Edit the value on Wikidata Sergio Mattarella (Feabhra 3, 2015) Edit the value on Wikidata
• Uachtarán Chomhairle Airí Phoblacht na hIodáile Edit the value on Wikidata Giuseppe Conte (Meitheamh 1, 2018) Edit the value on Wikidata
Highest judicial authority (en) Aistrigh Supreme Court of Cassation (en) Aistrigh Edit the value on Wikidata
Eacnamaíocht
Nominal GDP (en) Aistrigh

1,934,797,937,411.3 $ (2017) Edit the value on Wikidata

)
Nominal GDP per capita (en) Aistrigh 32,110 $ (2017) Edit the value on Wikidata
Cúlchiste iomlán 151,120,440,050 $ (2017) Edit the value on Wikidata
Airgeadra Euro Edit the value on Wikidata
Aitheantóir tuairisciúil
Lonnaithe i gcrios ama
Fearann Idirlín barrleibhéil .it (en) Aistrigh Edit the value on Wikidata
Telephone numbering plan (en) Aistrigh +39 Edit the value on Wikidata
Emergency phone number (en) Aistrigh 112, 113 (en) Aistrigh, 115 (en) Aistrigh agus 118 (en) Aistrigh Edit the value on Wikidata
Eile

Láithreán Gréasáin italia.it Edit the value on Wikidata

Tá áit an-tábhachtach aici sa stair 'Iartharach'; is san Iodáil a rugadh sibhialtacht na nEitriuscach agus sibhialtacht na Gréige Móra; Impireacht na Róimhe; poblachtaí muirithe na Meánaoise; an fhealsúnacht daonnachach; agus an Renaissance. Tá an Iodáil ina tír aontaithe ó 1861, tar éis an Risorgimento ar dhírigh Ríocht na Sairdíne é, agus tá sí ina poblacht ó cuireadh ar ceal an mhonarcaíocht i reifreann sa bhliain 1946. Tá sí ar cheann de na sé stát a bhunaigh an Comhphobal Eorpach sa bhliain 1957, agus den aon stát déag a bhunaigh an limistéar eoró sa bhliain 1999.

TíreolaíochtCuir in Eagar

Is leithinis mhór go príomha le dhá phríomh-oileán, an tSicil agus an tSairdín, í an Iodáil. Is í an tsliabh is airde ná Monte Bianco in iarthar na nAlpa. Tá cuid de na lochanna is mó suite i dtuaisceart na hIodáile, mar Loch Garda, Loch Como, Loch Maggiore agus Loch Iseo.

RéigiúinCuir in Eagar

Tá an Iodáil deighilte i 20 réigiún (regioni, uatha regione). Tá stádas faoi leith féinrialaitheach ag cúig cinn acu, rianaithe ag an *:

Tá gach réigiún, seachas Valle d'Aosta, roinnte i ndá nó níos mó cúigí.

EacnamaíochtCuir in Eagar

Úsáidtear an euro mar airgeadra san Iodáil. Dar le tuairisc na bliana 2017 ón gCiste Airgeadúil Idirnáisiúnta, is é geilleagar na hIodáile an 12ú ceann is mó ar domhan de réir olltáirgeacht intíre (OTI) paireachta cumhacht cheannaigh (PCC), agus an 9ú ceann de réir OTI ainmniúla. De réir OTI PCC de réir chónaithigh, is an 35ú geilleagar is mó ar domhan atá ag an Iodáil, é ar $37,970 don chónaitheach.

De réir Innéacs Forbartha Daonna, Socraithe don Éagothroime, 2019 na Náisiún Aontaithe (en), innéacs a dhéanann iarracht an caighdeán maireachtála a thomhas i ngach tír de réir gnéithe eacnamaíochta agus neamheacnamaíochta, is í an 32ú tír is forbartha ar domhan í an Iodáil, as 150 tír a tomhaiseadh.[1] Cuireann sé sin í mar an 19ú tír is forbartha as 27 ballstát an Aontais Eorpaigh. I dTuarascáil Sonais Domhanda 2018 na Náisiún Aontaithe, meastar gurb í an Iodáil an 47ú tír is sona, as 156 thír.

I Mí Eanáir 2020, bhí ráta dífhostaithe na tíre ar 9.8%, an tríú leibhéal is airde san Aontas Eorpach.[2]

PolaitíochtCuir in Eagar

 
Suíomhanna i dTeach na dTeachtaí, teach íochtarach Pharlaimint na hIodáile

Tar éis an olltoghcháin is déanaí sa bhliain 2018, rinneadh rialtas idir Ghluaiseacht na gCúig Réalta, páirtí polaitíochta pobalach agus frith-chórasach, agus An Conradh, páirtí den eite an-deis. Sa bhliain 2019, áfach, chinn An Conradh teacht amach as an rialtas, agus mar sin, rinneadh rialtas nua idir Ghluaiseacht na gCúig Réalta agus An Páirtí Daonlathach, páirtí den eite chlé. Tá an polaiteoir neamhspleách Giuseppe Conte ina uachtarán ar Chomhairle na n-Airí – ról cosúil le ról an Taoisigh in Éirinn. Is iad na trí pháirtí eile a bhfuil suíomhanna acu i dTeach na dTeachtaí ná Forza Italia agus Deartháireacha na hIodáile ar an eite dheis, agus Saor agus Cothrom ar an eite chlé.

BiaCuir in Eagar

 
Cappucino, ceann de na cineáil caife a cumadh san Iodáil

Aithnítear cuisine na hIodáile as an éagsúlacht mhór a bhíonn idir réigiúin éagsúla na tíre, go háirithe idir dheisceart agus tuaisceart na tíre[3][4][5], agus tá sí ar cheann de na cuisiní is mó éilimh agus is mó úsáidte ar fud an domhain[6]. Bhí tionchar nach beag ag cuisine ha hIodáile ar chuisiní tíortha eile, cuisine na Stát Aontaithe go háirithe.[7] I measc na bplátaí is mó aithne ar bhonn domhanda áiritear an píotsa, an pasta, an chaife Iodálach (nós an cappucino, an espresso, nó an lungo), agus uachtar reoite na hIodáile.

GailearaíCuir in Eagar

TagairtíCuir in Eagar

  1. Náisiúin Aontaithe (2019). "Human Development Report 2019 - Overview" (Béarla). Dáta rochtana: 15-03-2020.
  2. "Unemployment statistics - Statistics Explained". ec.europa.eu. Dáta rochtana: 2019-01-26.
  3. "Italian cuisine" (en). Encyclopedia Britannica. Dáta rochtana: 2019-10-19.
  4. "Italian Food - Italy's Regional Dishes & Cuisine". web.archive.org (2011-01-02). Dáta rochtana: 2019-10-19.
  5. "Regions of Italy". www.rusticocooking.com. Dáta rochtana: 2019-10-19.
  6. Caroline McClatchey (2011-06-15). "How pasta became the world's favourite food" (en-GB). Dáta rochtana: 2019-10-19.
  7. "American Food, Cuisine". sallybernstein.com. Dáta rochtana: 2019-10-19.